Jednym z mniej znanych odrębnych trybów postępowania cywilnego jest postępowanie w sprawach o naruszenie posiadania. Jego regulacja jest bardzo ograniczona (art. 478-479 KPC), ale związanych jest z nim szereg skutków prawnych o praktycznym znaczeniu.

Poza odrębnościami w stosunku do zwykłego postępowania procesowego, godne uwagi są zastosowane przez ustawodawcę przy zwalczaniu samowolnych naruszeń mechanizmy, mające na celu uniknięcie przewlekania procedury i jak najszybsze przywrócenie stanu sprzed naruszenia. Nie pogarsza to sytuacji poszkodowanego, który swoich racji dochodzić może także - jako właściciel nieruchomości - na drodze odrębnego procesu petytoryjnego, w którym rozstrzygany jest tytuł prawny do spornej rzeczy.

Przesłanki skutecznego wniesienia roszczenia

Osoba, która decyduje się na wniesienie pozwu w związku z naruszeniem jej posiadania, ma o tyle ułatwioną pozycję w procesie, iż zakres okoliczności, które powinna udowodnić, jest bardzo ograniczony. Kodeks postępowania cywilnego wyraźnie stanowi, że nie jest wówczas konieczne ani wykazywanie tytułu prawnego do posiadanej przed naruszeniem rzeczy, ani pozostawanie przez pozwanego w złej wierze (art. 478 KPC). W procesie o naruszenie posiadania istotne są przede wszystkim dwie okoliczności:

   1. fakt posiadania danej rzeczy przez powoda przed naruszeniem,
   2. fakt naruszenia tego posiadania.

Kodeks posługuje się tutaj terminem - “ostatniego stanu posiadania”. Pod pojęciem tym należy rozumieć stan posiadania istniejący w chwili naruszenia. Nie musi to być ani stan spokojny, ani długotrwały (postanowienie SN z 19.5.1972 r., III CRN 84/72, OSNCP, Nr 2/1973, poz. 32 oraz wyrok SN z 24.4.1996 r., I CRN 58/96, nie publikowany).

Nie każde jednak wtargnięcie w aktualny stan posiadania stanowi zasługujące na interwencję sądu jego naruszenie. Musi to być bowiem naruszenie samowolne, czyli bezprawne, w którym podmiot wkraczający w sferę cudzego władztwa faktycznego nie jest w stanie wylegitymować się żadnym uzasadniającym zakłócenie posiadania uprawnieniem. Bezprawność działania niwelowana jest m.in. przez zgodę posiadacza na określoną ingerencję w jego władztwo, jak również czynności podejmowane na podstawie przepisów prawa, orzeczeń sądowych czy decyzji administracyjnych (wyrok SN z 9.10.1991 r., III CRN 213/91, OSP, Nr 7-8/1992, poz. 174).

Proces posesoryjny a proces petytoryjny

Jeżeli zależy nam, aby nasze powództwo zakwalifikowane zostało jako posesoryjne, uruchamiające proces o naruszenie posiadania, nie zaś przebiegający w zwykłym trybie proces petytoryjny, związany z naruszeniem prawa własności, należy odpowiednio ukierunkować zgłoszone roszczenia, a zwłaszcza prawidłowo je uzasadnić. Jeśli bowiem istnieją wątpliwości co do charakteru danego powództwa, kwalifikując zgłoszone roszczenie należy mieć przede wszystkim na uwadze uzasadnienie pozwu, a w szczególności to, czy powód opiera swoje żądanie na prawie podmiotowym (prawie własności), czy wyłącznie na fakcie posiadania i jego naruszenia (wyrok SN z 2.9.1957 r., 1 CR 511/57, OSPiKA, Nr 6/1958, poz. 184).

Wnoszenie powództwa o naruszenie posiadania jest o tyle korzystne, iż jeżeli posiadacz jest jednocześnie właścicielem danej rzeczy, ma możliwość zmiany powództwa posesoryjnego na petytoryjne, czego podstawę prawną stanowi art. 193 KPC (postanowienie SN z 14.1.1965 r., III CO 76/64, OSPiKA, Nr 10/1965, poz. 211). Zmiana taka będzie jednak skuteczna, ze względu na roczny termin zawity, wynikający z art. 344 § 2 KC, tylko przy jej dokonaniu przed upływem tego terminu (liczonego od momentu naruszenia posiadania), ponieważ jest to termin zawity prawa materialnego (uchwała SN z 7.4.1992 r., III CZP 29/92, OSNCP, Nr 11/1992, poz. 192).

Właściwość sądu i ograniczenia procesowe

Sądem właściwym do rozpoznania powództwa o naruszenie posiadania jest w każdym przypadku, bez względu na wartość przedmiotu sporu, sąd rejonowy (art. 17 pkt 4 KPC). Jednak może być nim także sąd gospodarczy, jeżeli zachodzą przesłanki do uznania sprawy o naruszenie posiadania za sprawę gospodarczą (art. 4791 KPC).

W sprawach o naruszenie posiadania, ze względu na dbałość o sprawne rozstrzygnięcie sporu posesoryjnego, niedopuszczalne jest stosowanie dwóch podstawowych instytucji procesowych:

   1. wnoszenia kasacji (art. 393 pkt 4 KPC),
   2. wnoszenia powództwa wzajemnego (art. 479 KPC).

Pozwany w procesie o naruszenie posiadania może się jednak bronić przez podnoszenie zarzutów procesowych, wśród których najczęściej spotykanym w praktyce jest zarzut wzajemnego naruszania posiadania pozwanego przez powoda w stosunku do tego samego przedmiotu - spornej rzeczy, np. konkretnej nieruchomości.

Źródło